دربارهء اين دو چيزى كه خود ، هم زبان اين است و هم زبان آن ، يعنى عقل و دل ، چه منطق و بيانى دارد . دربارهء عقل چه گفته است و دربارهء دل چه گفته است ؟ . اما دربارهء عقل در بحثهاى « احتجاجات قرآن » گفتيم كه قرآن عقل را به عنوان يك سند و يك حجت مىپذيرد ، به عقل به چشم يك مزاحم نظر نمىافكند ( 1 ) . اما دربارهء دل يك سؤال هميشه دربارهء قرآن مىشود كه چرا قرآن فهم را و احياناً تدبر را به دل نسبت مىدهد ، در عين اينكه به عقل هم نسبت داده است ؟ آيا مركز عقل را دل مىداند ؟ از طرفى مىگويد : * ( فانها لاتعمى الابصار و لكن تعمى القلوب التى فى الصدور ) * ، و يا مىگويد : * ( لهم قلوب لايفقهون بها ) * ، از طرف ديگر : * ( و يجعل الرجس على الذين لايعقلون . . . ) * . اين گونه مىتوان جواب داد كه دو مطلب است : يكى فهم عقل و يكى فهم دل ، زيرا گفتيم انسان دو زبان دارد و قرآن نيز دو زبانه است . يادداشت شناخت قرآن - جلسهء پنجم : قرآن در قرآن - قلب گفتيم كه قرآن هم كتاب عقل است و هم كتاب دل ، هم كتاب فكر است و هم كتاب عشق و ايمان ، هم براى وادار كردن عقل به انديشيدن است و هم براى شوراندن قلب و برانگيختن قلب . پس قرآن دو مخاطب دارد : با عناصر فكرىاش عقل را مخاطب قرار مىدهد و با عناصر ذوقى و جمالى و عشقى و عاطفىاش قلب را . با يك زبان با عقل سخن مىگويد و با زبانى ديگر با دل ، و ميان هر دو زبان هماهنگى برقرار كرده است و هنرش و اعجازش در اين هماهنگى است . در جلسهء پيش راجع به مخاطب اول و مخاطب كوچكترش

--> ( 1 ) رجوع شود به جزوهء احتجاجات قرآن .